Tin tứcĐây không chỉ là sự ghi nhận dành cho một người đã dành nhiều thập niên bảo vệ nhân quyền và công lý, mà giữa lúc nhiều cuộc xung đột kéo dài và các thiết chế tư pháp quốc tế đang phải đối mặt với sức ép chính trị, giải thưởng còn đặt ra một câu hỏi lớn, đó là luật pháp quốc tế có thể bảo vệ nền hòa bình đến đâu khi lợi ích của các quốc gia đang ngày càng xung đột với nhau?
Luật pháp quốc tế đang chịu sức ép
Sinh năm 1941 tại Nam Phi, bà Pillay trưởng thành dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid. Từ những năm đầu hành nghề luật, bà đã tham gia bảo vệ các nhà hoạt động chống phân biệt chủng tộc, trước khi đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống tư pháp quốc tế.
Tại Tòa án Hình sự quốc tế về Rwanda, bà góp phần thúc đẩy việc công nhận bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác chống loài người hoặc tội diệt chủng. Sau đó, bà trở thành thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) và giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc giai đoạn 2008-2014.
Xuyên suốt sự nghiệp, bà theo đuổi mục tiêu đưa những hành vi vi phạm nhân quyền nghiêm trọng ra trước công lý, bất kể vị thế của người hay bên bị cáo buộc.
Đơn cử một trường hợp, với tư cách Chủ tịch Ủy ban Điều tra độc lập của Liên Hợp Quốc về lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng và Israel, bà Pillay đã tham gia quá trình điều tra dẫn tới kết luận của ủy ban rằng Israel thực hiện hành vi diệt chủng tại Gaza. Phía Israel bác bỏ cáo buộc này, và cũng vì vậy chỉ trích quyết định trao giải Nobel năm nay cho bà.
Cùng thời điểm, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với ICC. Washington cho rằng ICC vượt quá thẩm quyền và can thiệp vào chủ quyền của những quốc gia không chấp nhận quyền tài phán của tòa.
Ngược lại, những người bảo vệ ICC cảnh báo các biện pháp gây sức ép có thể đe dọa tính độc lập của tư pháp quốc tế.
Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) chủ yếu giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia, trong khi Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) xét xử cá nhân về những tội ác quốc tế nghiêm trọng theo các điều kiện pháp lý nhất định.
Tuy nhiên, các thiết chế này không có lực lượng cưỡng chế riêng. Việc thực hiện nghĩa vụ theo phán quyết phụ thuộc đáng kể vào sự hợp tác của các quốc gia. Điều đó khiến việc thực thi công lý đặc biệt khó khăn khi đối tượng liên quan là lãnh đạo những nước có ảnh hưởng lớn hoặc được các cường quốc hậu thuẫn.
Dù vậy, không thể đánh giá hiệu quả của luật pháp quốc tế chỉ qua khả năng thực thi tức thời. Các cuộc điều tra và phán quyết còn giúp xác lập trách nhiệm pháp lý, lưu giữ chứng cứ và tạo cơ sở cho việc truy cứu trách nhiệm trong tương lai.
Thông điệp từ Nobel Hòa bình 2026
Phản ứng trái chiều trước giải thưởng năm nay cũng cho thấy sự khác biệt trong cách các quốc gia nhìn nhận vai trò của luật pháp quốc tế.
Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres hoan nghênh quyết định trao giải, coi đây là sự ghi nhận đối với những người bảo vệ luật pháp quốc tế, nhân quyền và phẩm giá con người. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng ca ngợi những đóng góp của bà Pillay trong việc đối mặt với bất công.
Ngược lại, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chỉ trích gay gắt quyết định của Ủy ban Nobel. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng bày tỏ bất bình vì không được trao giải, trong bối cảnh chính quyền của ông đang gia tăng sức ép đối với ICC.
Theo đánh giá của Viện Nghiên cứu Hòa bình Oslo, lựa chọn bà Pillay không nhất thiết là một động thái trực tiếp nhằm vào một nhà lãnh đạo hay chính phủ cụ thể nào, mà mang thông điệp bao quát hơn, đó là bảo vệ một trật tự quốc tế dựa trên các nguyên tắc pháp lý.
Nobel Hòa bình 2026 vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài sự nghiệp của người được vinh danh. Giải thưởng tuy không thể chấm dứt chiến tranh hay buộc các chính phủ thay đổi chính sách, nhưng góp phần nhấn mạnh rằng trách nhiệm pháp lý không nên bị gạt sang một bên trong các tính toán chính trị.
Bởi nền hòa bình bền vững không chỉ là sự chấm dứt tiếng súng hay bom đạn, mà còn đòi hỏi việc giải quyết những tổn thất do chiến tranh gây ra, bảo vệ quyền lợi của nạn nhân và ngăn ngừa tội ác tái diễn.
Trong một thế giới mà cạnh tranh quyền lực ngày càng gay gắt, thông điệp từ Nobel Hòa bình năm nay cũng đặt ra một thách thức căn bản, đó là luật pháp quốc tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi các quốc gia sẵn sàng tôn trọng những nguyên tắc chung, ngay cả khi điều đó không hoàn toàn phù hợp với lợi ích trước mắt của mình.
