Tin tứcKhi Trung Quốc bắt đầu lấy ý kiến công chúng về việc triển khai luật thuế giá trị gia tăng (VAT) mới vừa được thông qua, một nhóm chuyên gia kinh tế đã đề nghị chính phủ tiến hành cải cách mạnh mẽ hơn nhằm tạo động lực cho chính quyền địa phương thúc đẩy tiêu dùng và kiềm chế mở rộng công nghiệp quá mức.
Luật VAT mới, dự kiến có hiệu lực từ năm 2026, bao gồm một loạt thay đổi kỹ thuật nhằm đưa hệ thống thuế của Trung Quốc tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng cần một cải tổ sâu rộng hơn để giúp nền kinh tế tái cân bằng.
Theo bài viết công bố đầu tháng 8 của ông Sheng Songcheng - nguyên Vụ trưởng Vụ Thống kê Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc - cùng 2 nhà nghiên cứu thuộc Viện Tài chính Quốc tế Lujiazui (CEIBS), hệ thống VAT hiện tại, vốn là nguồn thu ngân sách lớn nhất của Trung Quốc, lại làm suy giảm “nhiệt huyết” của quan chức địa phương trong việc phát triển thị trường tiêu dùng.
Nguyên nhân là doanh thu thuế được phân bổ cho nơi sản xuất hàng hóa hoặc dịch vụ, thay vì nơi tiêu thụ.
Cách phân bổ này “thưởng” cho những khu vực có nền công nghiệp lớn, khuyến khích mô hình phát triển thiên về đầu tư, bỏ qua tiêu dùng, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng dư thừa công suất và cản trở chuyển đổi kinh tế.
Trong giai đoạn trước, hệ thống này từng hỗ trợ tài chính địa phương hiệu quả, nhưng hiện nay, khi tiêu dùng dần trở thành động lực tăng trưởng chính, hạn chế của nó ngày càng rõ.
Các tác giả đề xuất Trung Quốc nên học mô hình Liên minh châu Âu, bắt đầu từ việc chia sẻ doanh thu VAT giữa nơi sản xuất và nơi tiêu dùng, rồi tiến tới tập trung chủ yếu vào nơi tiêu dùng.
Ông Tang Dajie - chuyên gia cao cấp tại Viện Doanh nghiệp Trung Quốc - nhận định dự thảo quy định triển khai luật mới “chưa hướng tới khuyến khích tiêu dùng”, vì thuế chủ yếu áp ở khâu sản xuất và phân phối, thay vì đánh trực tiếp vào người tiêu dùng.
Ông cho rằng có “đồng thuận” trong giới nghiên cứu thuế về việc nên chuyển hướng hệ thống VAT sang tập trung vào tiêu dùng, vì đây là cách tiếp cận công bằng và cân bằng hơn, nhưng “đến nay vẫn chưa được thực hiện”.
Chính phủ Trung Quốc mở đợt tham vấn công khai từ ngày 12/8 đến 10/9 để lấy ý kiến về cách triển khai luật VAT, dự kiến áp dụng từ 1/1/2026.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh Bắc Kinh ưu tiên kép, đó là thúc đẩy tiêu dùng nội địa và hạn chế mở rộng công nghiệp quá mức - những nội dung dự kiến sẽ nổi bật trong Kế hoạch 5 năm tới.
Năm 2023, doanh thu VAT của Trung Quốc đạt 6,57 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 910 tỷ USD), chiếm 38% tổng thu ngân sách. Hiện 50% nguồn thu này được chuyển cho chính quyền địa phương (tăng từ 25% trước đây) để bù đắp khoản hụt thu từ cải cách VAT năm 2013.
Tuy nhiên, một số chuyên gia kêu gọi trung ương chia thêm phần lớn hơn cho địa phương, vốn đang chịu gánh nặng tài chính, doanh thu đất giảm và áp lực nợ nần lớn.