Đờn ca tài tử - Tiếng lòng người phương Nam (Bài 2)

Nghệ sĩ Chí Linh, Vân Hà biểu diễn trích đoạn "Tiếng trống Mê Linh" trong chương trình giới thiệu Đờn ca tài tử với học sinh Trường PTTH Bùi Thị Xuân, quận 1, TP HCM. Ảnh: NLĐ

"Tôi tham gia Đài Truyền hình, đạo diễn kêu lấy đàn cò thì anh quay phim lấy cây đàn kìm, thì đây là một thiếu sót hoặc đi một tỉnh nọ, khi nghệ sĩ cần đổi bài hát nhưng không nhớ tên bài hát chỉ nhớ một câu trong bài đó, thì đây cũng là một thiếu sót về kiến thức cơ bản nhất trong nghệ thuật đờn ca tài tử. Có một số anh bạn cũng làm về đờn ca tài tử khi gặp tôi hỏi sao không viết bài về đờn ca tài tử, họ trả lời là rất thích không rành, sợ trật nên thà không viết để bảo toàn hơn".

Đó là một trong rất nhiều câu chuyện buồn mà Thạc sĩ Huỳnh Khải, Quyền trưởng Khoa âm nhạc dân tộc, Nhạc viện TPHCM đã kể lại trong buổi gặp mặt các nghệ nhân Đờn ca tài tử (ĐCTT) do Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch mới tổ chức gần đây. Những câu chuyện như có phần trào lộng nhưng ẩn đằng sau đó là nỗi day dứt của ông về sự thiếu sót những kiến thức cơ bản của rất nhiều người về ĐCTT. Điều này bắt nguồn từ việc thiếu vắng những lớp đào tạo, truyền dạy về nghệ thuật ĐCTT đối với đông đảo công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, để giúp họ bổ sung kiến thức về ĐCTT cho mình.

Theo GS-TS Trần Văn Khê, việc dạy học ĐCTT cũng như các loại hình nghệ thuật truyền thống đó nên bắt đầu từ trên ghế nhà trường vừa giúp học sinh sớm tiếp cận và say mê với nền âm nhạc cổ truyền của dân tộc, đồng thời cũng là hình thức đào tạo một thế hệ công chúng trong tương lai: "Mỗi người có một bổn phận để tham gia vào cuộc bảo tồn đó. Trước hết là làm thế nào đem âm nhạc vào học đường. Mà đem âm nhạc vào học đường không phải biến các em thành ca sĩ hay nhạc sĩ mà cho các em biết âm nhạc truyền thống VN có cái gì; âm nhạc truyền thống VN hay chỗ nào. Trả lời được 2 câu hỏi đó thì có thể vững niềm tim vì khi đó, các hiểu được các em sẽ thương, thương mới học, học mới luyện, luyện mới tập, tập mới biểu diễn… thì chừng đó âm nhạc truyền thống có thanh niên biểu diễn, có thanh niên ngồi nghe thì sức sống sẽ trở lại".

Khởi động cho kế hoạch đào tạo và xây dựng một thế hệ công chúng kế cận của ĐCTT trong tương lai, hiện Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch phối hợp với Sở Giáo dục - Đào tạo xây dựng chương trình Sân khấu học đường, đưa nghệ thuật vào môi trường giáo dục, nhằm giúp các em học sinh có điều kiện tiếp cận với nghệ thuật. Tuy nhiên, cách làm và nội dung như thế nào khiến dư luận hết sức quan tâm.

Riêng với nghệ thuật ĐCTT, đầu tháng 3 vừa qua, một chương trình thí điểm đã diễn ra tại trường THPT Bùi Thị Xuân, quận 1. Có mặt trong không gian nghệ thuật đó nhiều người nhận thấy, trong khi những gương mặt gạo cội như NSƯT Phương Hồng Thủy, Phượng Liên, Tấn Giao đang nỗ lực thể hiện phần ca của mình trên sân khấu với tất cả tâm huyết thì phía dưới, vẫn có những học sinh tỏ ra rất thờ ơ, ngồi xem kiểu như gượng ép. Những trích đoạn cải lương  ngọt ngào như “Con gái của mẹ”, “Tiêng trống Mê Linh”… đã không được những khán giả đặc biệt hôm đó quan tâm. Và nguyên nhân có lẽ những nội dung biểu diễn có phần nặng nề, chưa phù hợp với tâm lí của phần đông học sinh phổ thông. Phóng viên Ngọc Tuyết, báo Thể thao Văn hóa cho biết: "Hôm đó, tôi quan sát thấy các em rất thờ ơ. Trong đầu học sinh bây giờ chỉ có Big Band, DJ Kawasaki… làm sao các em có thể cảm nhận được. Với lại chương trình hôm đó toàn nghe bài bản nặng. Chính bản thân tôi nghe cũng buồn nữa thì làm sao mấy em vốn thích nhạc trẻ, nhạc sôi động có thể cảm nhận được. Cải lương, tài tử có rất nhiều bài bản vui và ngắn. Thậm chí cho các em nghe vọng cổ hài, những bài của chú Văn Hường ca ngày xưa đảm bảo các em rất thích. Và quan trọng là chương trình đưa vô như thế nào, không phải cứ giới thiệu một cách bài bản như cái này nam ai, nam xuân, tứ đại oán là các em chịu tiếp thu liền đâu. Tôi nghĩ là không cần phải bài bản, lớp lang thế nào đâu mà cần phải “bắt tai” các em, đánh vào cảm xúc của các em ấy".

Tất nhiên, để giới trẻ tiếp cận với nghệ thuật ĐCTT và yêu thích bộ môn nghệ thuật truyền thống đặc sắc này thì mỗi chương trình Sân khấu học đường không thôi sẽ khó đủ sức để thu hút học sinh - lượng khán giả tương lai của ĐCTT. Theo nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng, cần thiết phải xây dựng những chương trình cố định về ĐCTT với nội dung, thời gian và hình thức phù hợp để phát trên sóng phát thanh truyền hình. Đây là cũng là một phương pháp hiệu quả mà lâu nay chưa được các đơn vị truyền thông quan tâm. "Một trong những cách phổ biến cho các em được nhẹ nhàng, dễ dàng đó là phổ biến trên Đài truyền hình, Đài phát thanh. Chúng ta xây dựng những chương trình truyền hình giống như karaoke vậy. Có thể các em không thích nhưng ở nhà bố mẹ, ông bà thích thì họ sẽ nghe và các em lâu dần cũng sẽ ngấm, nhưng rất tiếc, những chương trình âm nhạc dân tộc trên truyền hình hầu hết đều rơi vô khung giờ 1 giờ sáng hoặc 12 giờ đêm. Làm sao lớp trẻ, thanh niên có thể thức ở giờ đó mà xem được. Dù có muốn cũng không thể thức".

Trong chương trình hành động quốc gia bảo tồn nghệ thuật ĐCTT được ban hành ngay sau khi được vinh danh cũng đã xác định: Bên cạnh chương trình Sân khấu học đường, việc phối hợp với các cơ quan truyền thông, các hội nghề nghiệp tổ chức thường xuyên và định kỳ các chương trình giới thiệu, quảng bá về nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ dưới nhiều hình thức nhằm giáo dục thẩm mỹ, cảm thụ nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Hy vọng rằng, với những động thái tích cực đó, kế hoạch xây dựng một đội ngũ khán giả kế cận trong tương lai cho ĐCTT sẽ đi vào thực tiễn với những nội dung và hình thức phù hợp nhất. Có như thế, các em mới từng bước tiếp cận, yêu thích và đam mê với nền nghệ thuật truyền thống đặc sắc nước nhà, chứ không cảm thấy gượng ép không hay khó chịu trong khi xem.