Hình tượng Bác Hồ trên sân khấu: Những vai diễn để đời

(VOH) - Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhân cách lớn, một con người vĩ đại. Bác không chỉ là một thiên tài kiệt xuất mà còn là một con người rất gần gũi, giản dị và bao la tình cảm. Thể hiện trọn vẹn hình tượng Bác trên sân khấu là một trong những cách mà những người hoạt động nghệ thuật muốn gửi sự cảm phục và tình yêu thương của mình đến vị cha già của dân tộc. Đồng thời đó cũng là cách truyền đạt những quan điểm sống, tình cảm cũng như lý tưởng của Người đối với cuộc sống hôm nay. Chính vì lẽ đó, việc thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu vừa là niềm vinh dự tuy nhiên cũng lại là thử thách vô cùng to lớn đối với bất kỳ diễn viên nào. Bởi làm sao tái hiện đầy đủ tầm vóc cuộc đời hoạt động cách mạng của Người, trong điều kiện giới hạn của không gian và thời gian trên sân khấu.

Hình tượng Bác Hồ lần đầu tiên xuất hiện trên sân khấu vào năm 1976 trong vở kịch “Người công dân số 1” của 2 tác giả Hà Văn Cầu và Vũ Đình Phòng. Vai Bác Hồ lúc trẻ do nghệ sĩ Hà Quang Văn đảm nhận, NSƯT Sỹ Hùng đảm nhận vai Bác lúc về già. Tác phầm này đã làm nức lòng nhân dân vào thời kỳ ấy.

Nối tiếp thành công này, đã có rất nhiều cái tên lần lượt được ghi danh và được công chúng nhớ đến như NSND Lê Tiến Thọ, NS Tiến Hợi, NS Đức Trung, NS Phú Kiên, NS Văn Tân, NS Hồng Dương… ở bất kỳ loại hình nào từ tuồng, chèo, dân ca kịch, cho đến cải lương, kịch nói cũng đều khai thác hình tượng Bác Hồ một cách sâu đậm và sắc nét.

Đặc biệt, trong số rất nhiều tên tuổi đã thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, có một người diễn viên đã nhiều lần hóa thân vào hình tượng Bác Hồ nhất, đó chính là nghệ sĩ Văn Tân. Ông đã 1.716 lần hóa thân vào vai Bác Hồ, được kỷ lục Việt Nam ghi nhận về người có số lần đóng vai Bác Hồ nhiều nhất. 40 năm thể hiện Bác Hồ với trên 50 hoạt cảnh, nhiều kịch ngắn nhưng hoạt cảnh “Bác Hồ với dũng sĩ miền Nam” được đông đảo công chúng yêu mến nhất. Văn Tân đã khắc họa hình ảnh Bác thật gần gũi, giản dị và luôn khắc khoải một niềm hy vọng “Bắc Nam sum họp một nhà”. Nhắc về vai diễn của mình, ông không khỏi xúc động: "Qua 40 năm trãi nghiệm vai diễn về Bác, tôi rút ra một câu "suốt đời phục vụ nhân dân, được dân yêu mến là xuân cuộc đời”".

Thể hiện thành công hình tượng Bác chính là đỉnh cao trong sự nghiệp diễn xuất của bất kỳ người nghệ sĩ nào. Không chỉ thỏa mãn nổi nhớ về một vĩ nhân bằng xương bằng thịt mà hơn hết là gửi gắm về những bài học làm người, về giá trị của nhân cách sống để học tập và noi theo. Hình tượng Bác đã truyền cảm hứng cho rất nhiều văn nghệ sĩ và để tạo được dấu ấn trong lòng khán giả về một vai diễn không phải ai cũng làm được. Nghệ sĩ Tiến Hợi là một trong số ít các diễn viên thành công nhất khi hóa thân vào vai Bác Hồ. Nhắc đến người nghệ sĩ này, không ai không nhớ đến vở kịch “Đêm trắng”, phim “Hẹn gặp lại Sài Gòn”, “Hà Nội mùa đông năm 1946”. Và ít ai biết rằng, khi chỉ mới 28 tuổi, nghệ sĩ Tiến Hợi lần đầu được thể hiện vai Bác Hồ lúc 60 tuổi. Cảm xúc lúc ấy vẫn còn vẹn nguyên như mới ngày nào, Nghệ sĩ Tiến Hợi bồi hồi: "Trong quá trình xây dựng hình tượng Bác Hồ trên sân khấu là vấn đề nan giải và vất vả, từ 1987 tham gia và vinh dự đóng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong vở diễn Đêm trắng, đây là vở rất khó và là vở đầu tiên tôi tham gia và tâm đắc nhất. Thực sự ra đường, đi đâu mọi người cũng quý tôi, trân trọng tôi, dành cho tôi tình cảm tốt đẹp nhất. Mọi người nói tôi anh là người thể hiện vai Bác Hồ rất chuẩn mực, ai cũng quý trọng và tôn trọng tôi".

Đưa hình ảnh Bác Hồ lên sân khấu là một nhiệm vụ thiêng liêng và cao cả, người nghệ sỹ thật sự vinh dự và trách nhiệm khi thể hiện hình tượng Bác. Không chỉ diễn tả cho giống gương mặt, dáng người đến giọng nói cử chỉ mà còn phải ra được cái thần, cái phong thái của Bác khi trong tâm khảm của những người con đất Việt đã in sâu hình ảnh về Bác. Nói về những khó khăn khi thể hiện hình tượng Bác, nghệ sĩ cải lương Thanh Điền, người ghi dấu ấn trong vở cải lương “Đêm trắng” của tác giả Lưu Quang Hà, cho biết: "Cái khó của mình nói tiếng Nam và ca vọng cổ, mình thường diễn bên tuồng cải lương chứ không phải bên kịch nói, giờ mình ca làm sao để ca như nói, nói như ca. Trong khi giọng nói của Bác đã ăn sâu vào tim rồi, giờ sao Bác lại nói tiếng Nam mà lại ca vọng cổ, cái khó nhất không biết người ta có chấp nhận hay không, nhưng mà nhuyễn rồi thì hai cái đó nó quyện vào hồn của mình thì nói ra rất tự nhiên, ca rất tự nhiên".

Năm 1997, nhà hát Dân ca Nghệ An dựng vở dân ca kịch “Danh nhân lớn lên từ câu hò ví dặm” của tác giả Vũ Hải đã tạo hiệu ứng khá tốt với công chúng. Khán giả thật sự xúc động khi những làn điệu dân ca, lời hát ru mà Bác rất trân quý được truyền cảm hứng xuyên suốt vở diễn. Sau đó, vở dân ca kịch “Lời người, lời của nước non” cũng do Nhà hát dân ca Nghệ An dàn dựng năm 2008 lại một lần nữa thành công vang dội. Toàn bộ chương trình là những mẫu chuyện thật cảm động của Bác đối với quê hương, đất nước, với đồng bào miền Nam ruột thịt… Theo hình thức chương hồi, mỗi lớp là những làn điệu dân ca đậm đà xứ Nghệ, câu chuyện được kể mộc mạc, giản dị nhưng trở nên mới lạ hấp dẫn. Đặc biệt ở lớp Bác về thăm quê sau bao nhiêu năm xa cách, ra đi khi còn trai trẻ, giờ trở về mái đầu đã bạc. Giọt nước mắt lăn dài trên má, tiếng khóc nấc trong lòng khán giả bởi sự xúc động dâng trào, ngầm cảm phục một người con xứ Nghệ , để rồi thốt lên: “Quê hương nghĩa trọng tình cao. Năm mươi năm ấy biết bao nhiêu tình”. NSƯT Hồng Dương may mắn khi có vai diễn để đời thông qua 2 vở dân ca kịch này, NSƯT Hồng Dương nói: "Lúc tôi hóa trang để thể hiện hình tượng Bác thì tình cảm của Bác ăn vào tế bào, thớ thịt của tôi, nói đến là tôi xúc động, luôn tâm niệm trong người là Bác luôn ở trong tôi, và tôi mong muốn mọi người dân Việt Nam, các nghệ sĩ luôn có Bác trong mình để học tập, tu luyện phấn đấu làm sao hoàn thiện mình nhiều hơn nữa".

Hình tượng Bác Hồ đã được thể hiện qua nhiều loại hình nghệ thuật, tác phẩm, ở nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, vẫn là đề tài vô tận cho các tác phẩm tiếp tục thể hiện và vươn tới. Nhưng để có thêm nhiều tác phẩm đỉnh cao về Bác, thể hiện Người có chiều sâu hơn nữa thì còn cần rất nhiều thời gian và tâm huyết của những người làm nghề. Chúng ta đang “Học tập làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” thì chính những tác phẩm trên sân khấu là một kênh thông tin gần gũi và giá trị để tư tưởng của Người đi vào đời sống hôm nay. NSND Lê Tiến Thọ - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho biết: "Trong giai đoạn vừa qua có nhiều tác phẩm thể hiện hình tượng Bác Hồ rất xuất sắc, các nghệ sĩ đã cố gắng có một trách nhiệm, lao động miệt mài để làm sao thể hiện được tinh thần của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong mỗi tác phẩm. Nổi lên là cái chất giản dị, cái gần gũi của Bác với nhân dân, toát lên tinh thần Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong. Ngoài ra còn nổi lên tư tưởng Không có gì quý hơn độc lập tự do".

45 năm đã trôi qua, kể từ ngày Bác đi xa, một khoảng thời gian khá dài đủ để người ta quên đi nhiều thứ, tuy nhiên tiếng nói của Người vẫn còn vọng mãi trong lòng dân tộc Việt Nam. Hình ảnh người cha già giản dị nhưng đầy kiên nghị, đầy niềm tin vào chiến thắng vĩ đại của dân tộc vẫn luôn khắc sâu trong tâm trí mỗi con người Việt Nam. Thời gian có thể phủ bụi mờ lên mọi thứ, tuy nhiên với hình tượng của một con người có sức ảnh hưởng lớn đến cả một dân tộc như Bác Hồ thì không gì có thể phủ lấp. Và để cho hình tượng của Người vẫn luôn luôn tồn tại đẹp đẽ, việc đưa hình ảnh của Bác lên sân khấu là việc làm thiết thực và đáng được suy tôn. Không chỉ từ những bài học trên sách vở, tất cả những văn nghệ sĩ đã và đang hóa thân vào hình tượng của Bác, vẫn tiếp tục lao động, tìm hiểu và sáng tạo sao cho lớp trẻ ngày nay càng hiểu rõ hơn về Bác một cách gần gũi nhất.