Liên hoan Phim nhân học quốc tế 2012: Nhiều vấn đề dân tộc đặc sắc

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ Anh Tuấn, phát biểu tại lễ khai mạc liên hoan phim. (Ảnh: Vietnam+)

55 phim được trình chiếu trong liên hoan phim lần này đã mang đến cho người xem nhiều góc nhìn sâu sắc về phong tục, tập quán, nét văn hóa của nhiều cộng đồng tộc người ở khắp nơi trên thế giới, nhiều vấn đề dân tộc đặt ra khiến chúng ta phải suy nghĩ.

Tham dự liên hoan phim, ngoài các tác giả đến từ các quốc gia như Anh, Australia, Mỹ, Đức, Nhật Bản…trong nước cũng có 8 đạo diễn trẻ của Việt Nam góp mặt với một số tác phẩm tiêu biểu như Chợ đêm (Cao Trung Vinh), Một ngày của người đồng nát (Lê Tuấn Hưng và Trần Hiếu), Lễ Hội Vân (Vũ Tú Quyên), Xích lô phố cổ (Trương Thị Thúy Hà)…Lần đầu tiên tham dự liên hoan phim, đạo diễn trẻ Nguyễn Trung Vinh đem đến liên hoan phim tác phẩm “Chơ đêm”. Phim phản ánh một cách chân thực đời sống xã hội của khu chợ đêm, từ quy trình cung cấp, thu mua nguồn hàng và cảnh mua bán, đổi trao giữa những người dân với nhau. Tuy nhiên, thông điệp chính mà tác giả muốn đưa đến không chỉ có vậy. Điều khiến anh lo lắng là sự lấn át dần của các siêu thị, trung tâm mua sắm khiến nhiều người quên dần chợ truyền thống. Viễn cảnh đìu hiu và biến mất của các chợ truyền thống chính là điều tất yếu. Anh nói: “Chợ đêm mình làm giờ đã không còn nữa, mình rất tiếc về điều đó. Bởi vì, đô thị ngày càng phát triển, các siêu thị giờ đã lấn át rất nhiều các chợ buôn bán nhỏ, nhưng nền kinh tế VN chưa thực sự phát triển và vẫn có những người vẫn sinh sống bằng các sản phẩm từ phía các nguồn cung ứng từ nông thôn ra thành thị”.

Thực tế mà nói, đối với nhiều nước trên thế giới, khái niệm phim nhân học vốn rất quen thuộc từ hơn nửa thế kỷ qua nhưng với VN điều này thì lại quá mới mẻ nếu không muốn nói là còn xa lạ. Chính vì thế, so về nội dung, bố cục cũng như cách xử lý hình ảnh và âm thanh của các phim VN đều hạn chế và chưa đem đến hiệu quả cao nhất. Trong khi đó, các tác phẩm như Một châu Âu khác của đạo diễn Rosella (Italy), Đội tuyển xuyên quốc gia của Ali Badakshan Rad và Philip Kolh (Đức) được đánh giá khá cao. Ở đây, tính dân tộc của phim đã vượt ra khuôn khổ ranh giới của quốc gia và trở thành vấn đề quốc tế. Trong “Một châu Âu khác”, tác giả đã mang đến cho người xem thông điệp nhiều ý nghĩa về 200 người châu Phi đang tị nạn tại một bệnh viên bỏ trống ở Turin, một thành phố phía Bắc (Italy) từ tháng 12 năm 2008. 75 phút của bộ phim là câu chuyện kể xoay quanh cuộc đời Khaled, Shukri và Ali, những người đi du lịch rồi ở lại Ý với hy vọng cuộc sống sẽ khác hơn. Tuy nhiên, hy vọng đó thực sự tiêu tan vì điều kiện sống ở đây hoàn toàn thiếu thốn. Chuyện phim kết thúc không một lời phán xét nặng nề thường thấy nhưng gợi mở nhiều vấn đề. Đó là câu chuyện điển hình của nhiều nước châu Âu hiện nay về chính sách nhập cư. Về điều này, ông Hứa Sa Ni, giảng viên Trường ĐH Văn hóa, thành viên ban tổ chức nhận định: “Để thể hiện rõ hơn về tính nhân văn trong các bộ phim, tôi thấy đa số các tác phẩm của các tác giả nước ngoài, nhìn tổng thể từ hình thức, cách chuyển tải, trình tự cho đến các nội dung biểu hiện tôi đánh giá rất cao. Phim luôn đề cao tính chủ thể và gần như các tác giả đều tuân thủ đúng quy tắc như vậy. Phim đã phản ánh được trung thực một cách chân thực. Các bộ phim khác thì cũng đạt các yêu cầu nhưng chỉ ở chừng mực nào đó”.

Tuy còn những hạn chế nhất định nhưng một số phim của VN vẫn gây ấn tượng mạnh với nhiều người. Điển hình như phim Lễ Hội Vân của đạo diễn Vũ Tú Quyên, hay Ông lão bán chuối của Từ Thị Thu Hằng. Lễ hội vân là câu chuyện kể về một hội làng đặc sắc của người dân vùng Đồng bằng bắc bộ, là niềm tự hào được đông đảo người dân cố gắng gìn giữ và bảo tồn hằng năm qua. Để hoàn thành bộ phim, Vũ Tú Quyên đã bắt đầu có ý tưởng và ghi hình từ năm 2002, đến năm 2008, chị tiếp xúc và phỏng vấn trực tiếp với người dân tham gia lễ hội. Chính quãng thời gian dài như thế đã giúp chị hiểu sâu sắc hơn về lễ hội để phản ánh được đầy đủ nhất. Tuy nhiên, theo chị, điều quan trọng hơn hết là phải biết tôn trọng sự thật. "Về thể loại phim nhân học, bên cạnh văn hóa, tính chân thực cần phải được thể hiện rõ nhất, thể hiện cảm xúc thật của nhân vật trong phim. Chủ đề mà mình quay, nhân vật mình trong phim đề cập đến được đề cập sâu hơn. Bên cạnh đó, tính chân thực cũng như cảm phải xuất phát từ thực tế để người xem có thể cảm nhận được”, Vũ Tú Quyên nói.

Cho đến nay, phim nhân học vẫn được xem là một dạng tài liệu sinh động, có liên quan trực tiếp đến các phương pháp nghiên cứu nhân loại học, đồng thời là công cụ phổ quát để các tiểu vùng văn hóa tự bày tỏ bản sắc và đặc trưng của mình. Với một xã hội nhiều vùng miền và 54 dân tộc cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, nhiều người hy vọng, trong tương lai, phim nhân học của Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển để theo kịp những biến đổi của kinh tế xã hội toàn cầu hiện nay, đồng thời phản ánh một cách chân thực và sâu sắc hiện thực đời sống.