Tin tứcViệc Iran bất ngờ đóng cửa eo biển Hormuz chỉ vài giờ sau khi thông báo mở lại đã đẩy căng thẳng tại vùng Vịnh lên một nấc thang mới. Đây được xem là chiến lược “bên miệng hố chiến tranh” nhằm tích lũy lợi thế trước khi bước vào các vòng đàm phán quyết định với chính quyền Tổng thống Donald Trump.
“Đòn bẩy Hormuz” và chiến thuật mặc cả
Ngày 18/4, thế giới chứng kiến một kịch bản đảo chiều chóng mặt tại eo biển Hormuz - mạch máu năng lượng quan trọng bậc nhất toàn cầu. Sau khi thông báo mở cửa hoàn toàn cho tàu bè thương mại vào thứ Sáu 17/4, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã lập tức ban bố lệnh đóng cửa trở lại vào sáng thứ Bảy hôm sau.
Lý do được Tehran đưa ra là nhằm đáp trả việc Mỹ tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng biển của Iran.
Người phát ngôn IRGC cáo buộc hành động của Washington là "cướp biển", đồng thời khẳng định eo biển sẽ chỉ được tự do nếu quyền lưu thông của các tàu nguồn gốc Iran được đảm bảo tuyệt đối.
Các chuyên gia phân tích tại Đại học Phục Đán (Trung Quốc) nhận định, việc mở cửa ngắn ngủi vào thứ Sáu là một bước đi tính toán của Iran nhằm đẩy “quả bóng trách nhiệm” sang phía Mỹ. Khi Washington không dỡ bỏ phong tỏa cảng, Tehran đã có cái cớ hợp thức hóa việc siết chặt kiểm soát eo biển như một công cụ gây áp lực.
Trong bối cảnh thời hạn ngừng bắn 2 tuần sắp kết thúc, cả Mỹ và Iran đều phát đi tín hiệu cứng rắn.
Lãnh đạo tối cao Iran tuyên bố hải quân nước này sẵn sàng giáng những “thất bại cay đắng mới” lên đối phương, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định Iran không thể “tống tiền” Washington bằng việc đóng eo biển.
Tình hình trên thực địa cho thấy căng thẳng không chỉ dừng ở tuyên bố chính trị. Các nguồn tin hàng hải cho biết ít nhất 2 tàu đã bị tấn công khi tìm cách đi qua eo biển, trong khi một số tàu thương mại nhận được cảnh báo từ phía Iran rằng không được phép tiếp tục hành trình.
Một tàu chở dầu mang cờ Ấn Độ cũng ghi nhận bị tấn công, khiến New Delhi phải triệu đại sứ Iran để phản đối. Những diễn biến này làm dấy lên lo ngại rằng eo biển Hormuz có thể tiếp tục bị gián đoạn, kéo theo hệ lụy lớn đối với thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Rạn nứt thỏa thuận?
Căng thẳng hiện nay bắt nguồn từ việc các điều kiện của thỏa thuận ngừng bắn đạt được trước đó không được thực thi đầy đủ. Theo thỏa thuận ngày 8/4, Iran sẽ mở lại eo biển để đổi lấy việc Mỹ và Israel ngừng các hoạt động quân sự.
Tuy nhiên, việc Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng Iran khiến Tehran cho rằng các điều kiện ban đầu đã bị phá vỡ. Đồng thời, Iran cũng từng yêu cầu mở rộng ngừng bắn sang Lebanon - điều mà Washington trước đó không chấp nhận, dù sau đó một lệnh đình chiến riêng rẽ giữa Israel và Lebanon đã được thiết lập.
Những khác biệt trong cách diễn giải và thực thi thỏa thuận đang khiến nền tảng của tiến trình ngoại giao trở nên mong manh.
Dù căng thẳng gia tăng, giới phân tích cho rằng khả năng nối lại đàm phán vẫn tồn tại. Cả 2 bên đều có lý do để tránh một cuộc xung đột toàn diện, đó là Mỹ phải đối mặt với chi phí kinh tế - chính trị rất lớn, trong khi Iran không muốn bị coi là bên phá hoại tiến trình hòa đàm.
Đối với Washington, hai mục tiêu then chốt là đảm bảo tự do hàng hải tại Hormuz và giải quyết vấn đề hạt nhân Iran.
Trong khi đó, Tehran có thể coi việc mở lại eo biển như một “con bài trao đổi” để đổi lấy việc nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế - điều được đánh giá là có giá trị lớn hơn nhiều so với bất kỳ khoản phí quá cảnh nào.
Cảnh báo tiền lệ nguy hiểm
Không chỉ là vấn đề song phương, căng thẳng tại eo biển Hormuz còn đặt ra những lo ngại rộng lớn hơn đối với trật tự hàng hải quốc tế.
Việc “vũ khí hóa” các tuyến hàng hải quốc tế, như Thủ tướng Singapore Lawrence Wong cảnh báo, đang tạo ra một tiền lệ nguy hiểm.
Nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc, đã kêu gọi khôi phục tự do và an toàn hàng hải tại khu vực này. Các nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng đặc biệt lo ngại rằng bất ổn kéo dài sẽ đẩy chi phí năng lượng tăng cao và làm trầm trọng thêm các rủi ro kinh tế toàn cầu.
Diễn biến tại eo biển Hormuz cho thấy rõ một thực tế, đó là trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gay gắt, các tuyến hàng hải chiến lược không chỉ là huyết mạch kinh tế mà còn là công cụ quyền lực.
Câu hỏi lớn đặt ra lúc này không phải là liệu Hormuz có tiếp tục bị phong tỏa hay không, mà là liệu 2 bên có thể tìm được điểm cân bằng trước khi căng thẳng leo thang thành một cuộc khủng hoảng rộng lớn hơn.